Owiany legendą tego, który „powiódł lud na barykady”, wszedł do narodowego panteonu bohaterów, ale zajął w nim wyjątkowe miejsce, bo choć ubierał się w „stylu polskim”, czyli w szlachecki żupan i kontusz, to – jak mawiano – „nie ze szlachty się wywodził, postanowił się przecie poświęcić dla ojczyzny”.

Tak jak Bartosz Głowacki, chłopski bohater spod Racławic, szewc Jan Kiliński w niczym nie przypominał sarmatów z Sienkiewiczowskiej Trylogii. Faktyczny przywódca ludu warszawskiego przyczynił się walnie do bolesnej klęski Rosjan oraz upokarzającej ucieczki ze stolicy wszechwładnego ambasadora rosyjskiego Osipa Igelströma. Tak oto w dramatycznych czasach walki o przetrwanie I RP rodziły się legendy o nowych bohaterach, na początku budowy nowoczesnego narodu polskiego, za którego wolność Kościuszko był gotów „wystawić” swe życie. Trzy tygodnie po przysiędze na Rynku w Krakowie Warszawa jako druga dołączyła do insurekcji w 1794 r., otwierając Kościuszce drogę do stolicy.

Stolica wrze

Mieszczanie żyjący w stolicy mieli za sobą doświadczenie walki o swoje prawa w okresie Sejmu Wielkiego, zakończone sukcesem, a następnie wielkie rozczarowanie związane z klęską z 1792 r., w czasie wojny w obronie konstytucji, dlatego Katarzyna II, widząc w Warszawie siedlisko „rewolucji”, nie zdecydowała się na obrady sejmu rozbiorowego w stolicy i przeniosła je do Grodna. Po II rozbiorze miasto musiało utrzymywać wojsko rosyjskie, które zachowywało się jak w kraju podbitym. Skalę nadużyć powiększała polityka nowego ambasadora Osipa Igelströma, bardziej brutalnego i bezwzględnego niż jego poprzednik Jakob Sievers. Mieszkańcy stolicy musieli także znosić rządy targowiczan i ubezwłasnowolnionej przez Rosjan Rady Nieustającej. Wszystko to sprzyjało narastaniu nastrojów buntowniczych, co przełożyło się na rozwój sieci spiskowej powiązanej z ośrodkiem kierowniczym w Saksonii. Warszawa miała dla powstańczych planów zasadnicze znaczenie jako polityczne, kulturalne i gospodarcze centrum kraju, a zwłaszcza ze względu na znajdujące się w mieście zasoby broni, które były złożone w arsenale. Kościuszko liczył na to, że spiskowcy wraz z polskim garnizonem stacjonującym w mieście, liczącym ok. 3,9 tys. żołnierzy, przejmą kontrolę nad miastem. Tymczasem w stolicy stacjonował silny garnizon rosyjski, liczący 7,5 tys. żołnierzy, do tego dysponujący czterdziestoma działami.

Wieści o wybuchu insurekcji w Krakowie oraz o zwycięstwie pod Racławicami szybko dotarły do stolicy i podgrzały buntownicze nastroje, zwłaszcza wśród miejscowego mieszczaństwa. Tym bardziej że część wojsk rosyjskich wyszła z miasta, by walczyć z Kościuszką. O nastrojach, jakie panowały w mieście przed wybuchem, świadczy choćby fakt, że na rezydencji ambasadora pojawił się napis: „Pałac do wynajęcia”, a na domach targowiczan wieszano znaki szubienic.

Jednym z najczynniejszych członków warszawskiej konspiracji był Jan Kiliński, cieszący się renomą wśród klientów właściciel warsztatu szewskiego, nazywany przez niektórych biografów „dyrektorem Starego Miasta”, „najpopularniejszą” postacią wśród mieszczaństwa. A w mieście było wówczas ok. 8-10 tys. rzemieślników, których zrewoltowanie mogło mieć poważny wpływ na przebieg insurekcji.

Kiedy Kiliński zdobył informację o planowanej przez Rosjan podstępnej pacyfikacji miasta 19 kwietnia, w dzień Rezurekcji, kiedy łatwo można było otoczyć kościoły pełne ludzi, opanować arsenał oraz rozbroić polskie odziały, a ludność zmasakrować, 13 kwietnia – w Niedzielę Palmową, na zwołanym w jego mieszkaniu tajnym spotkaniu spiskowców, przewidziany na dowódcę mieszczaństwa miał powiedzieć: „Więc czegóż spodziewać się nam trzeba, jak tylko haniebnej śmierci: a ma ona być dla nas zgotowana, to lepiej zgotujmy ją dla tych najezdników ziemi naszej, którzy ją na trzy części rozszarpali i jeszcze pragną naszych łupów i ostatniej krwi naszej”. W tej sytuacji spiskowcy zdecydowali się uprzedzić Rosjan i rozpocząć insurekcję 17 kwietnia – w Wielki Czwartek.

Bohater warszawskiej ulicy

Rano 17 kwietnia Kiliński, rozprawiwszy się z czekającym nań w domu oficerem rosyjskim, który przyszedł go aresztować, rozkazał bić w dzwony kościołów. Następnie na czele ludu wziął udział w opanowaniu Starego Miasta. Po zdobyciu arsenału lud połączył się z wojskiem, które w większości przeszło na stronę insurekcji. Uzbrojony „motłoch warszawski”, jak go zwali wielmożni, liczący ok. 9 tys. ludzi, ostrzeliwał wroga z dachów, okien i zza węgłów ścian. W ten sposób, strzelając do łączników, przerwano komunikację między oddziałami rosyjskimi. Polscy żołnierze pełniący służbę wokół zamku przeszli na stronę powstańców. Tak te chwile relacjonował w swoim pamiętniku Kiliński: „Zaczęliśmy lecieć ku Świętemu Krzyżowi. Jak krzykniemy: Urra! – nadstawiwszy bagnety – tak zaraz Moskale zaczęli krzyczeć «Pardon» i broń na ziemię porzucili (...). Stanęliśmy przed Zamkiem – radość wielka, okrutne wiwaty”. Rosjanie, próbując przebijać się przez ulice kolumnami, ponosili ogromne starty rzędu nawet 80% stanu poszczególnych jednostek. Historyk Piotr Łossowski o aktywności Kilińskiego napisał: „Przebiegał Warszawę wzdłuż i wszerz, zagrzewając do boju lub nawet bezpośrednio włączając się do akcji. Dzięki niezwykłej popularności jego wezwania spotykały się z największym odzewem”.

Tłum prowadzony przez Kilińskiego, wspomagający wojsko, walczył dzielnie o obsadzenie ważnego punktu operacyjnego w mieście – pałacu Rzeczypospolitej, czyli pałacu Krasińskich przy ul. Miodowej, gdzie znajdowała się rosyjska ambasada. Powstańcom udało się odciąć budynek, ale nie udało się wówczas go zdobyć, a więc plan Kilińskiego „przycapnięcia” ambasadora Igelströma w jego własnej siedzibie powiódł się tylko połowicznie. Izolowany satrapa nie mógł uwierzyć, że atakuje go „pospólstwo” stolicy. Tymczasem lud wraz z wojskiem skutecznie zaciskał pętlę okrążenia wokół rozproszonych oddziałów wroga. W czasie walki dochodziło do masakrowania Rosjan. Jednego z dowódców rosyjskich – księcia Gagarina rozwścieczony tłum ściągnął z konia i zmasakrował młotem kowalskim. Odsiecz okrążonej ambasadzie się nie powiodła, a żołnierzy wroga rozproszonych na małe odosobnione grupki zepchnięte z ulic zmuszono do obrony w domach i kościołach. Część z nich uległa demoralizacji. Złapanych na kradzieży lub pijanych w piwnicach, czasem kilkudziesięciu, zabijano na miejscu. Po nieudanej próbie rozmów kapitulacyjnych 18 kwietnia Igelström zdecydował się na podjęcie desperackiej próby przebicia się z okrążenia. Rosjanie uciekali ze stolicy z wielkimi stratami. Tylko zbliżanie się Prusaków uratowało rejterujących Moskali. Tymczasem powstańcy ok. godz. 17 zdobyli większe punkty oporu wraz z rosyjską ambasadą. Nie brali już jeńców.

W Wielką Sobotę rankiem miasto było całkowicie wolne. Tadeusz Kościuszko w przesłanej do warszawian odezwie napisał: „Obywatele! (...) Czyn wasz przewyższył oczekiwania moje; (...) oswobodziliście stolicę od więzów obcego żołnierza. Wszyscy jesteśmy obrońcami Ojczyzny. (...) Zwyciężymy, przysięgam Wam na imię Ojczyzny, wspólnej Matki naszej”.

W Warszawie Rosjanie stracili 4,4 tys. żołnierzy. Pamięć bolesnej klęski rosyjscy żołnierze odreagowywali w czasie rzezi ludności stolicy, kiedy to 4 listopada, dokonując masakry bezbronnych mieszkańców Pragi, wołali: „Za Warszawu!”.

Pamięć żyła i nadal żyje

Zwycięska insurekcja w stolicy z 1794 r. była pierwszą w dziejach Warszawy zbrojną walką o niepodległość całej Polski. Nasz bohater po insurekcji warszawskiej został członkiem rządu powstańczego – Rady Najwyższej Narodowej, samodzielnie sformułował pułk piechoty złożony z warszawskiego mieszczaństwa, ponosząc znaczną część kosztów. Ranny w czasie oblężenia Warszawy, po upadku powstania został wydany przez Prusaków Katarzynie II. Był więziony w Twierdzy Pietropawłowskiej w Petersburgu, tam gdzie Tadeusz Kościuszko. Zwolniony po 2 latach wrócił do Warszawy, która po III rozbiorze znalazła się pod zaborem pruskim. Zmarł w 1819 r. w Warszawie, w czasach Królestwa Polskiego wskrzeszonego na kongresie wiedeńskim.

Wprawdzie po jego doczesnych szczątkach nie pozostały w stolicy ani grób, ani tablica, ale jak pisze jego przedwojenny biograf – „pamięć o nim żyła, żyje i żyć będzie zawsze w duszy narodu, dopóki ceniona będzie ofiara gorącego serca wielkiego patrjoty. Jeżeli zaś w mrokach niewoli poiły się nim serca i dusze puklerz [okrągła wypukła tarcza – przyp. B.K.] na się brały hartowany – to dzięki jego czynowi”. W łańcuchu pokoleń pamięć o bohaterskim szewcu przetrwała do pokolenia, które wierne jego życiowej misji wywalczyło nieodległość.

Józef Piłsudski miał za życia powtarzać kilkakrotnie mieszczaństwu warszawskiemu: „Pamiętajcie, abyście wznieśli Kilińskiemu pomnik w Warszawie”. Testament Marszałka został wypełniony niespełna rok po jego śmierci, 19 kwietnia 1936 r. Pomnik Kilińskiego stanął na pl. Krasińskich – tak bardzo związanym ze zwycięską insurekcją. Pamięć o pogromcy Moskali ponownie odżyła w czasie Powstania Warszawskiego – jeden z batalionów AK przybrał za swojego patrona właśnie Jana Kilińskiego. Wtedy pomnik słynnego szewca leżał w piwnicach Muzeum Narodowego, zdemontowany w 1942 r. przez Niemców w odwecie za zdjęcie niemieckiej tablicy na pomniku Mikołaja Kopernika. Paradoksalnie dzięki temu przetrwał, by wrócić już na inne miejsce w czasach komunistycznej dyktatury dopiero w 1959 r.